Dawne forty nie tylko dla historii. W Krakowie szukano dla nich nowych ról

W Forcie 52a Jugowice spotkali się przedstawiciele miast, instytucji kultury, naukowcy i organizacje związane z ochroną fortyfikacji. Rozmawiali o tym, jak zachować wojskowe dziedzictwo, a jednocześnie włączyć je w codzienne życie mieszkańców. W centrum dyskusji znalazły się także tereny zielone, zrównoważona turystyka i doświadczenia europejskich miast.

• Fort Jugowice stał się miejscem rozmowy o przyszłości fortyfikacji
• Krakowskie forty wymagają różnych pomysłów na wykorzystanie
• Europejskie przykłady łączą forty z codziennym życiem
• Zieleń wokół fortów jest częścią krakowskiego dziedzictwa

Fort Jugowice stał się miejscem rozmowy o przyszłości fortyfikacji

Międzynarodowa konferencja „TWIERDZE: OD-NOWA. Dziedzictwo – Społeczność – Turystyka” odbyła się w Forcie 52a Jugowice. Wydział ds. Turystyki Urzędu Miasta Krakowa zorganizował ją w ramach projektu SCT HUB – Codesign the Future of Sustainable Cultural Tourism. W spotkaniu uczestniczyli również przedstawiciele miast partnerskich projektu: Alba Iulii, Wenecji i Bragi.

Jednym z głównych tematów była zmiana podejścia do turystyki. Natalia Kulec-Greń, dyrektor Wydziału ds. Turystyki Urzędu Miasta Krakowa, wskazywała, że nie chodzi już wyłącznie o zwiększanie liczby odwiedzających. Równie ważne są jakość pobytu, korzyści dla mieszkańców i odpowiedzialne kierowanie ruchem turystycznym.

Rozproszony charakter Twierdzy Kraków może w tym pomóc. Forty znajdują się w różnych częściach miasta, dlatego ich rozwój daje szansę na skierowanie części odwiedzających poza najbardziej oblegane miejsca. Jednocześnie obiekty mogą służyć nie tylko turystom, lecz także mieszkańcom – jako przestrzenie rekreacji, edukacji i spotkań.

Fort 52a Jugowice jest przykładem takiego łączenia funkcji. Bartosz Rzońca, kierownik Muzeum i Centrum Ruchu Harcerskiego, oddziału Muzeum Krakowa, opowiadał o historii obiektu i jego działalności po zakończeniu rewitalizacji. Dawny obiekt wojskowy pełni dziś dwie role: przybliża historię Twierdzy Kraków oraz służy działalności harcerskiej.

Na terenie fortu organizowane są spotkania i zajęcia edukacyjne. Obiekt współpracuje z grupami młodzieżowymi, rekonstruktorami i osobami zaangażowanymi w życie okolicy. To pokazuje, że sama modernizacja budynku nie kończy procesu przywracania go mieszkańcom. Równie ważne jest to, co dzieje się w środku po zakończeniu prac.

Krakowskie forty wymagają różnych pomysłów na wykorzystanie

O historii i skali Twierdzy Kraków mówili dr inż. arch. Krzysztof Wielgus, badacz związany z Politechniką Krakowską, oraz Marcin Paradyż, dyrektor Zarządu Budynków Komunalnych w Krakowie. Przedstawili rozwój systemu fortyfikacji na tle europejskich przemian oraz zakres zachowanego dziedzictwa.

Twierdza Kraków należy do najlepiej zachowanych zespołów tego typu w tej części Europy. Obejmuje dziesiątki obiektów i rozległe tereny zielone. Podczas konferencji podkreślano, że utrzymanie tego zasobu wymaga współpracy wielu instytucji oraz działań rozłożonych na lata.

Wśród krakowskich przykładów adaptacji i rewitalizacji wymieniono:

• Fort 52a Jugowice,
• Fort Borek,
• bastiony Fortu Kościuszko,
• Fort Mistrzejowice,
• trwającą adaptację Fortu św. Benedykt.

Każdy z tych obiektów ma inną historię, stan techniczny i położenie. Dlatego nie ma jednego modelu ich zagospodarowania. Nowe funkcje mogą być społeczne, edukacyjne, kulturalne albo rekreacyjne, ale nie powinny przesłaniać wartości historycznej budowli.

Podobne doświadczenia przedstawili uczestnicy z innych miast. Karolina Cynkar ze Związku Powiatowo-Gminnego Twierdzy Przemyśl omówiła drogę do uznania tamtejszego zespołu fortyfikacji za Pomnik Historii. Proces obejmował między innymi konserwację obiektów, ich zabezpieczanie, rozwój infrastruktury, oznakowanie tras i stopniowe udostępnianie fortów.

Dr inż. Katarzyna Pałubska mówiła natomiast o przygotowaniu międzynarodowej nominacji UNESCO dla Twierdzy Srebrna Góra. Współpraca objęła partnerów z Polski, Niemiec i Włoch. Przykład ten pokazał, że ochrona zabytków wymaga nie tylko remontów, ale również sprawnego zarządzania, wspólnych standardów i długofalowego planowania.

Europejskie przykłady łączą forty z codziennym życiem

Mihail Belală z Urzędu Miasta Alba Iulia przedstawił przemianę dawnej twierdzy w najważniejszą przestrzeń publiczną miasta. Dzięki funduszom europejskim i konsekwentnej rewitalizacji teren, który wcześniej był niedostępnym obszarem wojskowym, zaczął pełnić funkcje społeczne, kulturalne i turystyczne.

W Wenecji podobną zmianę przeszedł Fort Marghera. Brigida Pagani, kierownik Wydziału ds. Zrównoważonej Turystyki w Wenecji, opowiadała o stopniowej adaptacji obiektu. Fort zajmuje około 385 tys. metrów kwadratowych i obejmuje 79 historycznych budynków. Na rewitalizację przeznaczono dotychczas 38 mln euro.

Dziś działają tam między innymi instytucje kultury, organizacje pozarządowe, biblioteka, muzeum wojskowe, fundacje, pracownie artystyczne, restauracje i organizacje społeczne. Fort Marghera jest położony na terenie wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO „Wenecja i jej Laguna”. Jego przykład pokazuje, że nowe funkcje można wprowadzać etapami, bez konieczności jednorazowego zagospodarowania całego kompleksu.

O ochronie austro-węgierskich fortyfikacji nad Adriatykiem mówiła prof. Nataša Urošević z Uniwersytetu Juraja Dobrili w Puli, przewodnicząca Rady Naukowej sieci Forte Cultura. W jej wystąpieniu ważne miejsce zajęły wspólne projekty, wymiana wiedzy i współpraca miast posiadających podobne dziedzictwo.

Wnioski z tych przykładów są przydatne także dla Krakowa. Rozproszenie obiektów i ich różny stan oznaczają, że rozwój Twierdzy Kraków będzie wymagał wielu odrębnych decyzji. Warto przy tym pamiętać, że funkcja fortu nie musi oznaczać wyłącznie muzeum albo trasy turystycznej.

Zieleń wokół fortów jest częścią krakowskiego dziedzictwa

Łukasz Pawlik, dyrektor Zarządu Zieleni Miejskiej w Krakowie, zwrócił uwagę na przyrodniczy wymiar Twierdzy Kraków. Fortyfikacjom towarzyszy około 222 hektarów terenów zielonych, które są wykorzystywane rekreacyjnie, edukacyjnie i przyrodniczo. Cały system terenów związanych z Twierdzą Kraków obejmuje ponad 1000 hektarów zieleni.

Przez ponad sto lat od utraty funkcji militarnych na tych obszarach rozwinęły się cenne siedliska i różnorodna roślinność. Ochrona fortów nie może więc polegać na prostym odtworzeniu dawnego wyglądu terenu. Potrzebne jest równoczesne uwzględnienie zabytkowej substancji i przyrody, która przez dekady rozwijała się wokół obiektów.

Podczas debaty „Od obrony do wspólnoty. Współczesna rola twierdz”, moderowanej przez Ewelinę Pędziwiatr z Fundacji Polish Heritage, uczestnicy wskazywali, że forty coraz częściej stają się miejscami edukacji, kultury i aktywności społecznej. Rozmawiano też o pamięci historycznej, skutkach konfliktów zbrojnych i znaczeniu dawnych obiektów dla budowania dialogu oraz kultury pokoju.

W dyskusji podkreślano rolę mieszkańców, organizacji społecznych, wolontariuszy i lokalnych pasjonatów. To oni mogą współtworzyć program wydarzeń i codzienne funkcjonowanie fortów. Prace budowlane są więc dopiero jednym z etapów – później potrzebne jest stałe zaangażowanie osób i instytucji korzystających z tych miejsc.

Konferencja w Forcie 52a Jugowice zgromadziła doświadczenia Krakowa, Przemyśla, Srebrnej Góry, Alba Iulii, Wenecji i Puli. Wspólnym tematem była ochrona zabytków połączona z nowymi funkcjami, odpowiedzialną turystyką i udziałem mieszkańców. Wydarzenie współfinansowano z programu European Urban Initiative. Partnerami byli Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie, Centrum Ruchu Harcerskiego – oddział Muzeum Krakowa oraz Małopolska Organizacja Turystyczna.

na podstawie: UM Kraków.