Zdrowie zaczyna się także w sieci. Dezinformacja zmienia codzienne decyzje

Jedna wiadomość o szczepieniach, fałszywa oferta noclegu albo zdjęcie pokazujące, że ktoś wyjechał z domu – cyfrowe treści mogą wpływać na zdrowie i bezpieczeństwo bardziej, niż zwykle się zakłada. W Krakowie Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna zwraca uwagę, że współczesna profilaktyka obejmuje także ocenę informacji, ochronę prywatności i odporność na presję grupy. Szczególne znaczenie ma to podczas wakacji, gdy rośnie aktywność w internecie, liczba podróży i kontaktów społecznych.

• Nadmiar informacji utrudnia ocenę zagrożeń zdrowotnych
• Media społecznościowe kształtują zachowania młodych osób
• Wakacyjne oszustwa obciążają także psychikę
• Cyfrowy dobrostan wymaga równowagi
• Państwowa Inspekcja Sanitarna wzmacnia kompetencje zdrowotne

Nadmiar informacji utrudnia ocenę zagrożeń zdrowotnych

Jeszcze kilkanaście lat temu problemem był przede wszystkim ograniczony dostęp do wiedzy. Dziś użytkownicy internetu mierzą się z jej nadmiarem. Światowa Organizacja Zdrowia określa to zjawisko mianem infodemii – w krótkim czasie rozpowszechniają się ogromne ilości komunikatów, zarówno prawdziwych, jak i fałszywych.

Treści dotyczące zdrowia często wyglądają profesjonalnie, choć nie mają potwierdzenia w aktualnej wiedzy naukowej. Na ich odbiór wpływają nie tylko fakty, lecz także emocje, osobiste doświadczenia, opinie bliskich osób oraz sposób przedstawienia informacji. Komunikaty wywołujące strach, zaskoczenie lub oburzenie mogą rozchodzić się szybciej niż spokojne wyjaśnienia oparte na dowodach.

Dezinformacja może zmieniać sposób postrzegania zagrożeń, osłabiać zaufanie do ekspertów i instytucji publicznych, a także wpływać na decyzje dotyczące profilaktyki i leczenia. Wśród często spotykanych obszarów znajdują się:

• szczepienia ochronne,
• niepotwierdzone metody leczenia,
• choroby zakaźne,
• zachowania ryzykowne,
• pseudonaukowe porady zdrowotne.

Dodatkowym wyzwaniem są narzędzia sztucznej inteligencji. Pozwalają tworzyć wiarygodnie wyglądające obrazy, nagrania i teksty, które nie muszą przedstawiać prawdziwych wydarzeń ani zawierać rzetelnych informacji. Dlatego przy treściach zdrowotnych znaczenie ma sprawdzanie źródła, porównywanie komunikatów z materiałami instytucji publicznych i ostrożność wobec przekazów obiecujących szybkie, wyjątkowe rozwiązania.

Media społecznościowe kształtują zachowania młodych osób

Media społecznościowe nie służą wyłącznie do wymiany informacji. Pokazują również wzorce wyglądu, stylu życia i spędzania wolnego czasu. Obserwowanie innych osób może wpływać na decyzje dotyczące zdrowia, szczególnie gdy użytkownik identyfikuje się z daną grupą lub twórcą internetowym.

Dzieci i młodzież należą do osób najintensywniej korzystających z mediów cyfrowych. Okres dorastania wiąże się z budowaniem tożsamości, relacji i poczucia przynależności, dlatego treści internetowe oraz opinie rówieśników mogą mieć wtedy szczególną siłę oddziaływania. Stałe porównywanie się z wyidealizowanymi obrazami życia, wyglądu i sukcesu może obniżać samoocenę oraz wpływać na sposób postrzegania własnego ciała i zdrowia.

Organizacje międzynarodowe, w tym WHO i OECD, wskazują, że środowisko cyfrowe może wspierać dobrostan, ale może też wiązać się z cyberprzemocą, izolacją społeczną, problematycznym korzystaniem z internetu oraz nadmiernym kontaktem z treściami wywołującymi lęk i stres.

Presja grupy nie znika poza ekranem. Podczas wyjazdów, wydarzeń towarzyskich i aktywności podejmowanych pod wpływem chwili łatwiej zrezygnować z własnej oceny sytuacji na rzecz opinii innych osób. Silne emocje i potrzeba akceptacji mogą prowadzić do lekceważenia zasad bezpieczeństwa albo podejmowania ryzyka, na które ktoś nie zdecydowałby się samodzielnie.

Wakacyjne oszustwa obciążają także psychikę

Okres wakacyjny sprzyja cyberoszustwom, ponieważ rośnie liczba rezerwacji, podróży i płatności internetowych. Oszuści wykorzystują pośpiech, atrakcyjne ceny oraz emocje związane z planowaniem wypoczynku. Zagrożeniem mogą być fałszywe oferty noclegów, podszywanie się pod firmy turystyczne, phishing, wyłudzanie danych osobowych i oszustwa płatnicze.

Skutki takich działań nie kończą się na stracie pieniędzy. Naruszenie prywatności, poczucie utraty kontroli i długotrwały stres mogą pogorszyć samopoczucie oraz jakość wypoczynku. Z tego powodu bezpieczeństwo cyfrowe jest także częścią bezpieczeństwa zdrowotnego. Sprawdzenie oferty, danych usługodawcy i sposobu płatności może ograniczyć ryzyko zarówno finansowe, jak i psychologiczne.

Podobnej ostrożności wymaga publikowanie wakacyjnych zdjęć i relacji. Każda aktywność w internecie pozostawia cyfrowy ślad. Informacje o lokalizacji, planie podróży, codziennych nawykach czy czasie spędzanym poza domem mogą zostać wykorzystane przez firmy, innych użytkowników, a także osoby działające w złej wierze.

Szczególnej uwagi wymagają:

• publikowanie lokalizacji w czasie rzeczywistym,
• zdjęcia ujawniające miejsce pobytu,
• informacje o dłuższej nieobecności w domu lub mieszkaniu,
• dane pozwalające łatwo zidentyfikować konkretną osobę albo adres.

Cyfrowy dobrostan wymaga równowagi

Stała dostępność informacji, ciągłe powiadomienia i presja bycia online mogą prowadzić do przeciążenia poznawczego i emocjonalnego. Badania opisane w materiałach WHO i OECD wskazują na związki nadmiernego korzystania z urządzeń cyfrowych z pogorszeniem jakości snu, wyższym poziomem stresu, problemami z koncentracją i obniżeniem dobrostanu psychicznego.

Technologia może jednocześnie wspierać edukację, kontakty społeczne oraz dostęp do usług i informacji zdrowotnych. O jej wpływie decyduje między innymi sposób korzystania z niej, jakość treści i umiejętność rozpoznawania przekazów nierzetelnych.

Podczas wakacji znaczenia nabiera zachowanie proporcji między aktywnością online i offline. Odpoczynek, ruch, bezpośrednie kontakty z innymi osobami i ograniczenie nadmiaru bodźców cyfrowych mogą wspierać zdrowie psychiczne. Nie chodzi o całkowitą rezygnację z internetu, lecz o świadome wybieranie treści, czasu i sytuacji, w których urządzenia są naprawdę potrzebne.

Państwowa Inspekcja Sanitarna wzmacnia kompetencje zdrowotne

Współczesna profilaktyka obejmuje nie tylko wiedzę o chorobach, diecie czy aktywności fizycznej. Ważna jest również umiejętność wyszukiwania, rozumienia i wykorzystywania informacji potrzebnych do podejmowania decyzji dotyczących zdrowia.

Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi działania edukacyjne i informacyjne związane z profilaktyką, promocją zdrowia oraz korzystaniem z wiarygodnych źródeł. Wykorzystuje między innymi kampanie, publikacje eksperckie, współpracę z instytucjami i środowiskiem naukowym, media społecznościowe oraz formy komunikacji dopasowane do różnych grup odbiorców.

Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie przypomina tym samym, że krytyczne myślenie jest częścią codziennej dbałości o zdrowie. Dotyczy to zarówno oceny porady znalezionej w internecie, jak i decyzji podejmowanej pod presją znajomych, publikowania informacji o własnym wyjeździe czy reagowania na ofertę wymagającą szybkiej płatności.

Temat rozwija kampania „LAS – Letnia Akademia Sanepidu”, która zwraca uwagę na cyfrowe i społeczne uwarunkowania bezpieczeństwa zdrowotnego. Jej przesłanie jest proste: decyzje podejmowane w internecie i pod wpływem otoczenia mogą mieć konsekwencje także poza ekranem.

na podstawie: Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie.