Ile stolic miała Polska? Pytanie, które nie ma jednej odpowiedzi

Gdyby zapytać kogoś na ulicy, ile stolic miała Polska, większość odpowie: trzy - Gniezno, Kraków i Warszawa. I będzie to odpowiedź… częściowo prawdziwa. Tyle że historyczna rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana, a samo pojęcie “stolicy” w średniowieczu i wczesnej nowożytności działało zupełnie inaczej niż dziś. Krótko mówiąc: to zależy od tego, co rozumiemy przez “stolicę” - i od tego, który moment historyczny bierzemy pod lupę.

Gniezno - czy rzeczywiście pierwsze?

Tradycyjnie za pierwszą stolicę Polski uznaje się Gniezno. To tu, zgodnie z dokumentem Dagome iudex z ok. 991 roku, Mieszko I wskazał je jako jedyne formalne centrum państwa. Tu złożono relikwie świętego Wojciecha, tu odbył się Zjazd Gnieźnieński w roku 1000, tu odbyły się pierwsze koronacje królewskie. Wikipedia i Encyklopedia PWN są tu zgodne - Gniezno to punkt startowy.

Ale czy Gniezno było “stolicą” w nowoczesnym rozumieniu? Niekoniecznie. Jak podkreślają historycy, wczesnośredniowieczni suwereni - w tym Mieszko I - nie mieli stałych siedzib. Dwór był w ciągłej podróży, a decyzje zapadały tam, gdzie akurat przebywał władca. Przykład podawany przez Wikipedię jest wymowny: w 1257 roku Bolesław Wstydliwy wydał akt lokacyjny Krakowa na wiecu koło wsi Kopernia pod Pińczowem. Pojęcie stałej stolicy w dzisiejszym sensie po prostu wtedy nie istniało.

Kraków - pierwsza prawdziwa stolica

Za rządów Kazimierza Odnowiciela, po niszczycielskim najeździe czeskiego księcia Brzetysława I w 1038 roku, centrum państwa przeniosło się do Krakowa. Wikipedia wprost nazywa Kraków “pierwszym miastem stołecznym” i trudno się z tym nie zgodzić - to tu na stałe zaczęli rezydować urzędnicy centralni, kanclerz i inne osoby sprawujące władzę w imieniu króla. Kraków pozostawał stolicą przez blisko pół tysiąclecia, z kilkoma istotnymi przerwami.

Płock - stolica, o której się zapomina

Jedną z tych przerw był Płock. Za panowania Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego to właśnie Płock pełnił funkcję stolicy - nie ceremonicznie, ale realnie. Dwór tu rezydował, tu pochowano obu władców, stąd zarządzano państwem. Wikipedia potwierdza ten status wprost, sytuując Płock jako centrum władzy w latach 1079-1138. Potem władcy wrócili do Krakowa - ale Płock zdążył zapisać się w historii jako pełnoprawna stolica piastowska.

Wrocław, Sandomierz i rozbicie dzielnicowe - stolic nagle przybyło

Śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku i podział kraju między jego synów to moment, w którym liczba “stolic” dosłownie mnoży się. Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112-1116 wymienia trzy stolice Królestwa Polskiego: Kraków, Wrocław i Sandomierz - każda dla osobnego księstwa. Potem dochodziły kolejne - mazowieckie, pomorskie. Historycy jak Benedykt Zientara podkreślają, że w tym okresie trudno mówić o jednej stolicy, bo kraj był de facto kilkoma równorzędnymi organizmami z własnymi ośrodkami władzy. Jeśli liczyć każdy z nich - liczba polskich stolic zaczyna rosnąć do zaskakujących rozmiarów.

Poznań - dwa razy w grze do miana stolicy

Poznań pojawia się w tej historii podwójnie. Najpierw jako jedno z najważniejszych centrów wczesnych Piastów - pierwsze biskupstwo polskie (968 r.), miejsce pochówku pierwszych władców, przez długi czas jeden z głównych ośrodków władzy. Potem, podczas panowania Przemysła II w latach 1295-1296, Poznań znów staje się stolicą - tym razem królewską, choć krótko. Wikipedia odnotowuje ten epizod wprost w chronologicznej tabeli stolic. Nie bez powodu mówi się o Poznaniu jako “kolebce państwowości polskiej”.

Radom - epizod mało znany

W latach 1481-1483 stolicą w praktycznym sensie był… Radom. Stało się tak za sprawą królewicza Kazimierza, który jako namiestnik Kazimierza IV Jagiellończyka sprawował władzę w Koronie właśnie stamtąd. Wikipedia odnotowuje ten fakt, choć w popularnych zestawieniach Radom niemal nigdy się nie pojawia. Krótki, ale jak najbardziej udokumentowany epizod.

Piotrków, Lublin i centra władzy ustawodawczej

Mało kto pamięta, że przez długi czas ważnym centrum władzy ustawodawczej był Piotrków Trybunalski - zbierał się tam Sejm walny, odbywały się sądy. Nie był stolicą w pełnym znaczeniu, ale pełnił wiele jej funkcji. Lublin z kolei doczekał się swojej własnej, podwójnej roli. Po pierwsze, to tu w 1569 roku podpisano Unię Lubelską i powołano do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Po drugie, od 1578 roku działał tu Trybunał Koronny - najwyższy sąd apelacyjny Korony Polskiej. Przez blisko dwa wieki Lublin był centrum wymiaru sprawiedliwości dla całego państwa. Nie siedzibą króla, ale siedzibą prawa.

Warszawa - stolica przez przypadek?

Przeprowadzka do Warszawy nie była wielkim aktem woli politycznej - była kwestią praktyki i stopniowego dryfowania centrum władzy. Zygmunt August jako pierwszy przeniósł się tu na stałe z dworem i urzędami centralnymi - stało się to we wrześniu 1568 roku, a konstytucja sejmu lubelskiego z 1569 roku określiła Warszawę jako stałe miejsce zwoływania Sejmów. Potem sytuacja się cofnęła - Henryk Walezy rezydował z powrotem w Krakowie, Stefan Batory wolał Grodno.

Ostateczne przeniesienie zawdzięczamy Zygmuntowi III Wazie, który od 1596 roku stopniowo przenosił dwór i urzędy centralne nad Wisłę. Do Warszawy trafiły urzędy marszałkowski, kanclerski i podskarbiński, rozbudowano Zamek Królewski. Decydowało centralne położenie między Krakowem a Wilnem, nowa elita polityczna bardziej sprzyjająca królowi i - jak odnotowuje Wikipedia dość przewrotnie - pożar na Wawelu w 1595 roku podczas eksperymentu alchemicznego w obecności króla. Proces przenoszenia trwał do 25 maja 1609 roku.

Co ważne: Kraków formalnie pozostawał oficjalną stolicą Rzeczypospolitej jeszcze długo po przeprowadzce. Warszawę określano jako “miasto rezydencjonalne Jego Królewskiej Mości”. Ostatnia koronacja na Wawelu odbyła się w 1764 roku - Stanisław August Poniatowski. To już XVIII wiek.

Drezno i Wschowa - o tym się nie mówi

Za panowania Wettynów - Augusta II i Augusta III - głównym miastem rezydencjonalnym królów było… niemieckie Drezno. A poza Warszawą rolę nieformalnej stolicy pełniła Wschowa w Wielkopolsce, gdzie królowie rezydowali, zwoływali posiedzenia senatu i przyjmowali zagranicznych dyplomatów. Wikipedia odnotowuje ten fakt, który w popularnych zestawieniach praktycznie nie istnieje.

Rozbiory i wielość ośrodków

Po rozbiorach pojęcie polskiej stolicy komplikuje się jeszcze bardziej. W latach 1807-1815 Warszawa była stolicą Księstwa Warszawskiego, od 1807 do 1814 Gdańsk był stolicą Wolnego Miasta Gdańska. W 1815 roku mapa znów się rozsypuje: Warszawa jako stolica kongresowego Królestwa Polskiego, Kraków jako stolica Wolnego Miasta Kraków (do 1848), Poznań jako stolica Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lwów jako stolica Królestwa Galicji i Lodomerii - gdzie Polacy cieszyli się najszerszą autonomią pod zaborami i gdzie jeszcze w II RP pełna nazwa miasta brzmiała: Królewskie Stołeczne Miasto Lwów.

Który z tych ośrodków był stolicą Polski? W sensie formalnym żaden - bo Polski jako państwa nie było. W sensie kulturowym i symbolicznym - każdy na swój sposób.

1918 rok - kilka stolic naraz

Moment odzyskiwania niepodległości w 1918 roku to kolejny rozdział, w którym stolic przybywa. W Lublinie działał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego - przez kilka dni, od 7 do 11 listopada 1918 roku, Lublin był siedzibą rządu pretendującego do władzy nad całą Polską. Jednocześnie w Krakowie działała Polska Komisja Likwidacyjna, w Poznaniu Naczelna Rada Ludowa, w Cieszynie Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Polska odrodziła się z kilku kierunków naraz, każdy z własnym centrum.

Londyn - stolica na uchodźstwie?

We wrześniu 1939 roku rząd RP ewakuował się najpierw do Paryża, potem do Angers, a po klęsce Francji w czerwcu 1940 - do Londynu. Przez dekady Londyn był siedzibą legalnego rządu RP na uchodźstwie, uznawanego przez część świata aż do 6 lipca 1945 roku, kiedy Wielka Brytania i Stany Zjednoczone wycofały uznanie dyplomatyczne. Rząd emigracyjny funkcjonował zresztą do 1990 roku. Czy Londyn był stolicą Polski? Rząd na uchodźstwie uważał, że tak - i pod względem konstytucyjnym miał poważne argumenty.

Kraków pod okupacją - stolica Generalnego Gubernatorstwa

Przy okazji warto odnotować jeszcze jeden epizod - podczas okupacji hitlerowskiej Kraków był siedzibą Generalnego Gubernatorstwa. Nie była to oczywiście polska stolica, ale symbol szczególnego upokorzenia: dawna królewska stolica jako centrum aparatu okupacyjnego.

Chełm i Lublin - stolice Polski Ludowej

W lipcu 1944 roku, zaraz po wkroczeniu Armii Czerwonej, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego ogłosił swój manifest w Chełmie - i to Chełm przez kilka dni, od 22 do 27 lipca 1944 roku, był siedzibą nowej władzy. Potem PKWN przeniósł się do Lublina, który przez kolejne miesiące pełnił funkcję de facto stolicy Polski. Tu działał rząd, stąd szły dekrety, tu kształtował się powojenny porządek. Warszawa leżała w gruzach po Powstaniu - Lublin był jedyną możliwą alternatywą. Dopiero 1 lutego 1945 roku, po zajęciu Warszawy, rząd przeniósł się z powrotem nad Wisłę. Wikipedia wprost wyodrębnia ten epizod jako “Polskę Lubelską”.

Na marginesie: po wojnie komunistyczny rząd poważnie rozważał przeniesienie stolicy z Warszawy do Łodzi - ze względu na robotniczą przeszłość miasta i stosunkowo niewielkie zniszczenia wojenne. Plany te jednak nigdy nie zostały zrealizowane.

Ile więc było tych stolic Polski?

Pierwszą konstytucją, która w ogóle formalnie określiła stolicę Polski, była Konstytucja PRL z 1952 roku - art. 90. Przez blisko tysiąc lat istnienia państwa polskiego nikt nie czuł potrzeby, żeby to zapisywać. I może właśnie dlatego pytanie o liczbę stolic jest tak trudne.

Jeśli liczyć tylko powszechnie uznawane: trzy. Jeśli wziąć pod uwagę Płock, Poznań, Wrocław i Sandomierz z okresu rozbicia dzielnicowego, Radom, Piotrków, Wschową, Lublin w kilku wcieleniach, Chełm, Lwów, Londyn i planowaną Łódź - liczba rośnie do kilkunastu, a to i tak przy pewnej dozie selekcji. Każde z tych miast miało swój moment, w którym sprawowało władzę nad Polską lub jej częścią - formalnie albo faktycznie, na stulecia albo na kilka dni.

Jak myślisz - ile ich w końcu było?