Z Dukli na polskie drogi. Śladem jego traktu biegnie dziś S7

Zanim pojawiły się drogi ekspresowe, były błotniste trakty, szarwark i brak ludzi zdolnych nimi zarządzać. Franciszek Ksawery Christiani w ciągu niespełna ćwierćwiecza stworzył podwaliny polskiego drogownictwa. Jedna z dawnych tras prowadzących w stronę Krakowa została po latach zastąpiona przez nowoczesną S7.

• Od austriackiej armii do dyrekcji dróg w Warszawie
• Przy traktach pojawiły się zajazdy, słupy i bariery
• Trakt Krakowski ma dziś następcę w postaci S7

Od austriackiej armii do dyrekcji dróg w Warszawie

Franciszek Ksawery Christiani urodził się 4 listopada 1772 r. w Dukli, w rodzinie poczmistrza Jana Christianiego i Barbary z Prakeszów. Dorastał w czasach, gdy przemarsze wojsk, pożary i napady były częścią codzienności mieszkańców podkarpackiego miasteczka.

W wieku 18 lat wyjechał do Austrii na studia techniczne. Później służył w armii austriackiej, gdzie zdobywał doświadczenie przydatne zarówno przy projektowaniu, jak i organizacji dużych przedsięwzięć. W 1812 r. odszedł z wojska i rozpoczął pracę w administracji drogowej. Został zastępcą dyrektora Dyrekcji Budowy Dróg i Mostów w Galicji.

Do Warszawy przybył z rodziną. 10 kwietnia 1819 r., na mocy ukazu carskiego, objął stanowisko dyrektora Dyrekcji Jeneralnej Dróg i Mostów. W tamtym czasie Królestwo Polskie miało niewiele utwardzonych tras, brakowało inżynierów i techników, a kształcenie przyszłych kadr dopiero trzeba było zorganizować.

Christiani sprowadził do kraju kilku doświadczonych inżynierów z Galicji. Następnie zaczął tworzyć administrację odpowiedzialną nie tylko za budowę, lecz także za projektowanie, utrzymanie i bezpieczne użytkowanie dróg. Wcześniej jedyną utwardzoną drogą w pobliżu Warszawy była trasa spacerowa prowadząca do Bielan. Przy wielu innych inwestycjach wykorzystywano szarwark, czyli obowiązkowe roboty wykonywane przez mieszkańców terenów położonych przy drodze.

Efekt tej pracy był widoczny po 23 latach. Sieć dróg bitych w Królestwie Polskim liczyła około 2000 km, a służba drogowa zatrudniała ponad 800 wykwalifikowanych pracowników technicznych. To właśnie dlatego Christiani jest uznawany za jednego z twórców nowoczesnej administracji drogowej na ziemiach polskich.

Przy traktach pojawiły się zajazdy, słupy i bariery

Christiani traktował drogę jako cały system, a nie tylko pas utwardzonej nawierzchni. Wprowadzał jednolite przepisy i wymagania techniczne. Przy traktach powstawały zajazdy, w których można było odpocząć, zjeść, przenocować albo wymienić konie.

Podróżnym pomagały także słupy milowe i tablice z nazwami miejscowości ustawiane przy wjazdach. W niebezpiecznych punktach montowano bariery ochronne. Z dzisiejszej perspektywy są to podstawowe elementy infrastruktury, ale w pierwszej połowie XIX wieku oznaczały dużą zmianę w organizacji podróży.

Największym przedsięwzięciem tego okresu był Trakt Brzeski. Trasa miała około 190 km i należała do najnowocześniejszych dróg ówczesnej Europy. Jej budowę upamiętniono obeliskami na warszawskim Grochowie i w Terespolu.

Inżynier nie pomijał ludzi, którzy wykonywali prace. Budowniczych i uczestników inwestycji upamiętniano na tablicach oraz pomnikach. Za każdym kilometrem traktu stały bowiem nie tylko decyzje administracyjne, lecz także wysiłek wielu osób.

Ważnym elementem działalności Christianiego było również porządkowanie wiedzy zawodowej. Publikował opracowania dotyczące między innymi:

• przygotowywania i sprawdzania kosztorysów dróg, grobli oraz mostów,
• organizacji szarwarków,
• szkolenia konduktorów drogowych,
• budowy dróg i mostów,
• wykonywania nawierzchni z tłucznia w miastach.

Wśród tych prac znalazły się publikacje z lat 1819–1827, między innymi „Prawidła do ułożenia i sprawdzania Anszlayów” oraz „Początkowa nauka praktyczna dla konduktorów drogowych”. Dzięki nim administracja otrzymywała wspólne zasady planowania i prowadzenia robót, a doświadczenia jednego pokolenia mogły służyć kolejnym specjalistom.

Trakt Krakowski ma dziś następcę w postaci S7

Działalność Christianiego nie ograniczała się do drogownictwa. Współpracował z Warszawskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk i Uniwersytetem Warszawskim. Zachęcał inżynierów do poszukiwania dawnych ksiąg, manuskryptów oraz okazów przyrodniczych. Do Muzeum Rzeczy Przyrodzonych przekazał kamienny posąg Kazimierza Wielkiego znaleziony podczas wydobywania żwiru w Lesznowoli.

W 1827 r. wszedł także do Rady Politechnicznej, która przygotowywała koncepcję Instytutu Politechnicznego, uznawanego za jednego z poprzedników Politechniki Warszawskiej. Należał ponadto do Towarzystwa Naukowego w Krakowie oraz środowisk naukowych związanych z Uniwersytetem i Akademią Medyko-Chirurgiczną w Wilnie.

Jego własnym projektem stało się Orońsko w okolicach Radomia. Najpierw dzierżawił tamtejszy majątek, a w 1834 r. kupił go wraz z żoną od rządu. Porządkował drogi, przenosił zabudowania na wyżej położone tereny, sadził drzewa przy traktach, modernizował ujęcia wody oraz przebudowywał park i zespół pałacowy. W testamencie zobowiązał żonę do kontynuowania rozpoczętych prac, w tym realizacji nowej zabudowy zaprojektowanej przez inżyniera Matschekę.

Za zasługi przy budowie dróg 14 stycznia 1840 r. otrzymał dziedziczne szlachectwo Królestwa Polskiego i herb Jarosław. Tym herbem posługuje się dziś gmina Orońsko.

Christiani zmarł 7 czerwca 1842 r. w Warszawie. W pogrzebie na Cmentarzu Powązkowskim uczestniczyli przedstawiciele władz, wojska i środowiska inżynierskiego, a także konduktorzy oraz dróżnicy. Uroczysty kondukt zamykał oddział wojsk inżynieryjnych z pięcioma działami.

Dziedzictwo Christianiego jest widoczne także z perspektywy Krakowa. Dawny Trakt Krakowski zastąpiła współczesna trasa S7 prowadząca z Warszawy do stolicy Małopolski. Podobny ciąg przemian dotyczył innych traktów: S8 przejęła przebieg dawnego szlaku białostockiego, S17 prowadzi w kierunku dawnego Traktu Lubelskiego, a znaczną część dawnych traktów Poznańskiego, Kaliskiego i Brzeskiego zastąpiła DK92. Ruch tranzytowy z tej ostatniej trasy przejęła z kolei autostrada A2.

Dla mieszkańca Krakowa oznacza to, że część współczesnej podróży odbywa się po korytarzu wyznaczonym niemal dwa stulecia temu. Zmieniła się nawierzchnia, skala ruchu i technologia, ale potrzeba sprawnego połączenia między regionami pozostała taka sama.

na podstawie: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Kraków.